Chcemy Sądu wolnego od nacisku – komentarz Draginji Nadaždin

Draginja Nadaždin, dyrektorka Amnesty International Polska

Zgodnie z nową ustawą o Sądzie Najwyższym 3 lipca br. kończy się kadencja I Prezes Sądu Najwyższego, a 40% sędziów może przejść w stan spoczynku. Nowa ustawa o Sądzie Najwyższym wprowadziła wiele niekonstytucyjnych i niebezpiecznych zmian, w tym obniżenie wieku emerytalnego sędziów z 70 do 65 lat.

Niekonstytucyjna wymiana prawie 40% składu Sądu nie buduje poczucia niezależności i wolności od nacisków.

To ważny, ale nie jedyny powód, aby zaprotestować przeciw tej Ustawie.

Według oceny Amnesty International również regulacje dotyczące postępowań dyscyplinarnych nie spełniają standardów w zakresie zapewnienia dostatecznych gwarancji procesowych. Brak także gwarancji zapewniających, że postępowania dyscyplinarne przeciwko sędziom nie będą nadużywane w przypadku politycznie motywowanych spraw. Istnieją za to poważne obawy co do przyszłej działalności Izby Dyscyplinarnej Sądu Najwyższego, która będzie wybierana przez upolitycznioną KRS. Co więcej, w ramach postępowań dyscyplinarnych, decyzje w pierwszej instancji będą podejmowane przez składy dyscyplinarne w sądach powszechnych powoływane przez Ministra Sprawiedliwości, będącego jednocześnie Prokuratorem Generalnym, wyposażonym w szerokie kompetencje śledcze.

Niezależność sądów od władzy wykonawczej i od jakiegokolwiek, bezpośredniego lub pośredniego nacisku na sędziego, aby skłonić go do orzekania w określony sposób, to oczywistość i podstawa wiarygodności sądów. Potrzebujemy silnego przekonania, że sądy to ostoja zdrowego rozsądku i ostania deska ratunku, a sędziowie są wolni od jakichkolwiek prób wpływania na ich decyzje – to zewnętrzy aspekt sędziowskiej niezawisłości. Ale równie ważny jest aspekt subiektywny – sam sędzia musi mieć bezwzględne poczucie wolności od jakichkolwiek nacisków.

Sąd Najwyższy orzeka również w konkretnych ludzkich sprawach. To nie sąd rozstrzygający abstrakcyjne problemy prawne, ale decydujący czyje racje przeważą w sporze. To Sąd, który decyduje o ważności wyborów i który dba, by inne sądy jednakowo rozumiały przepisy. W drodze krajowej nie ma już od niego odwołań, dlatego tak istotna jest jego niezależność od wszelkiej polityki.

Specjalny Sprawozdawca ONZ zalecił zmianę ustawy o Sądzie Najwyższym w sposób, który doprowadzi do jej zgodności z Konstytucją oraz międzynarodowymi standardami w zakresie niezależności sądownictwa. Powinno to oznaczać „wyeliminowanie postanowień dotyczących udziału ławników w postępowaniach przed Sądem Najwyższym dotyczących skarg nadzwyczajnych oraz postępowań dyscyplinarnych”. Specjalny Sprawozdawca ONZ wezwał do przeanalizowania zakresu obecnej szerokiej jurysdykcji Izby Dyscyplinarnej oraz Kontroli Nadzwyczajnej – stosownie do jego rekomendacji.

Polskie władze szkodzą niezależności sądownictwa, zezwalając na ingerencję władzy wykonawczej i ustawodawczej w wymiar sprawiedliwości. Taka ingerencja może mieć bardzo istotny, negatywny wpływ na prawa człowieka w Polsce. Wszystkie gwarancje niezawisłości sędziów służą temu, aby sędziowie nie musieli być „bohaterami”, ale by mogli bez obaw i przystosowywania się do politycznych wymagań polityków będących akurat u władzy, decydować o naszych sprawach zgodnie z prawem, i tylko na jego podstawie.

Draginja Nadaždin, Dyrektorka Stowarzyszenia Amnesty International.

Dodatkowe informacje

Konstytucja RP w art. 183 mówi, że „Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego powołuje Prezydent Rzeczypospolitej na sześcioletnią kadencję (…)”. Wprowadzone w Ustawie obniżenie wieku emerytalnego oznacza, że konstytucyjna kadencja Pierwszej Prezes została przerwana – skrócona do 4 lat. Wszyscy sędziowie Sądu Najwyższego przyjęli jednomyślną uchwałę, zgodnie z którą obecna Pierwsza Prezes Sądu pozostaje prezesem do 2020 r., zgodnie z Konstytucją.

Dodatkowo, zgodnie z nową ustawą każdy sędzia, który ukończy 65 rok życia musi przejść w stan spoczynku czyli na sędziowską emeryturę, co oznacza zmianę co najmniej 40% składu Sądu Najwyższego. Ci, którzy chcą orzekać muszą wystąpić o zgodę do Prezydenta.

Z 27 sędziów, których „dotyka” ustawa, 16 sędziów wystąpiło o taką zgodę, z czego 7 powołało się bezpośrednio na konstytucję.

Na miejsce usuniętych sędziów przyjdą nowi, których wytypuje nowa Krajowa Rada Sądownictwa (KRS) obsadzona w marcu przez polityków. Będzie ich więcej niż miejsc zwolnionych przez najstarszych sędziów.

Wszyscy nowi sędziowie Sądu Najwyższego będą wybierani przez nową KRS, której składu, po raz pierwszy w marcu 2018, nie wybrali sami sędziowie działający w ramach niezależnego samorządu, lecz Sejm. Dodatkowo, na mocy nowelizacji ustawy, Sąd Najwyższy będzie się składał również z ławników bezpośrednio wybieranych przez Senat. Nowelizacja ustawy o Sądzie Najwyższym tworzy również dwie nowe Izby: Dyscyplinarną oraz Kontroli Nadzwyczajnej.

Nowa Izba Kontroli Nadzwyczajnej będzie mogła podjąć na nowo – w ciągu trzech lat od wejścia w życie ustawy – każdą decyzję, która uprawomocniła się po 17 października 1997 roku. Cała procedura może odbyć się bez wiedzy i zgody stron. Na wniosek Ministra Sprawiedliwości, możliwe będzie wznowienie prawomocnie zakończonych postępowań dyscyplinarnych przeciwko sędziom.

Zdjęcie: Demonstracja w obronie wolnych sądów z 18 lipca 2017. Copyright Grzegorz Żukowski.
Podoba Ci się to co robimy? Nasze działania są możliwe dzięki regularnym darowiznom od osób prywatnych. Włącz się! Możesz zmienić lub uratować ludzkie życie!
Pomagaj prowadzić działania edukacyjne
20 zł miesięcznie
Pomagaj organizować akcje i kampanie
30 zł miesięcznie
Pomagaj wysyłać badaczy do stref kryzysu
50 zł miesięcznie

Działaj teraz!

Pokojowa demonstracja to nie przestępstwo!

Powiązane tematy

Powiązany temat

Poszukujemy osoby do doradztwa strategicznego w obszarze aktywizmu